Σε ένα από τα πλέον σύνθετα και ασταθή πεδία της δημόσιας διοίκησης εξελίσσεται πλέον το ασφαλιστικό σύστημα, καθώς σημαντικές διατάξεις νόμων, εγκυκλίων αλλά και δικαστικών αποφάσεων είτε εφαρμόζονται αποσπασματικά είτε παραμένουν επί χρόνια ουσιαστικά «παγωμένες». Το αποτέλεσμα είναι ένα περιβάλλον διαρκούς αβεβαιότητας, ανισοτήτων μεταξύ ασφαλισμένων και ταυτόχρονα ένας υπόγειος δημοσιονομικός κίνδυνος που μεγαλώνει όσο οι εκκρεμότητες μετατίθενται στο μέλλον.

Η απόφαση 699/2026 του ΣτΕ

Η πρόσφατη απόφαση 699/2026 της 7μελούς σύνθεσης του Α’ Τμήματος του Συμβουλίου της Επικρατείας (ανώτατο διοικητικό δικαστήριο) επαναφέρει με εκρηκτικό τρόπο στο προσκήνιο το πρόβλημα.

Το ανώτατο δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 7 παρ. 5 του ν. 4387/2016 -του λεγόμενου νόμου Κατρούγκαλου- προβλέπει νόμιμα και συνταγματικά ότι σε περίπτωση σώρευσης συντάξεων στο ίδιο πρόσωπο καταβάλλεται μόνο μία εθνική σύνταξη (βασική κρατική συνιστώσα της σύνταξης), ακόμη και όταν πρόκειται για σύνταξη χηρείας και ταυτόχρονα σύνταξη εξ ιδίου δικαιώματος.

Η απόφαση αφορά εκατοντάδες χιλιάδες συνταξιούχους λόγω θανάτου και επαναφέρει τον φόβο περικοπών αλλά και πιθανών αναδρομικών απαιτήσεων από τον ΕΦΚΑ (Ενιαίος Φορέας Κοινωνικής Ασφάλισης), καθώς επί χρόνια σε πολλές περιπτώσεις καταβάλλονταν δύο εθνικές συντάξεις.

Ποια είναι τα δεδομένα

Η εγκύκλιος Τσακλόγλου και η ακύρωση

Το παράδοξο είναι ότι, ενώ ο νόμος υπήρχε από το 2016, η διοίκηση δεν τον εφάρμοσε με ενιαίο τρόπο. Αντίθετα, μέσω αλλεπάλληλων εγκυκλίων και ερμηνειών δημιουργήθηκε ένα καθεστώς ανομοιογένειας, με διαφορετική μεταχείριση ασφαλισμένων που ανήκουν στην ίδια κατηγορία.

Ακριβώς αυτό αναδεικνύει η υπόθεση της εγκυκλίου Φ.80000/Δ17/109302/30-12-2021 του τότε υφυπουργού Κοινωνικών Ασφαλίσεων Πάνου Τσακλόγλου. Η εγκύκλιος επιχειρούσε να περιορίσει την καταβολή διπλής εθνικής σύνταξης, προβλέποντας όμως ταυτόχρονα μεταβατικό καθεστώς, ώστε να μην αναζητηθούν αναδρομικά ποσά από όσους είχαν πληρωθεί διαφορετικά επί χρόνια.

Η απόφαση από το Συμβούλιο της Επικρατείας Α΄ 7μ. 699/2026 έκρινε ότι ο νόμος προβλέπει πράγματι, μία μόνο εθνική σύνταξη όταν σωρεύονται περισσότερες συντάξεις στο ίδιο πρόσωπο (π.χ. σύνταξη χηρείας + δική του σύνταξη).

Ταυτόχρονα, όμως, ακύρωσε κρίσιμο μέρος της εγκυκλίου Τσακλόγλου, επειδή θεωρήθηκε ότι εισήγαγε νέες κανονιστικές ρυθμίσεις χωρίς νόμιμη εξουσιοδότηση και χωρίς δημοσίευση στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ).

Να σημειωθεί ότι η εγκύκλιος του 2021 προσπαθούσε να λύσει το πρόβλημα λέγοντας περίπου ότι για όσους ήδη έπαιρναν διπλή εθνική σύνταξη, δεν θα ζητηθούν πίσω χρήματα και το επιπλέον ποσό θα εμφανίζεται ως «προσωπική διαφορά».

Το ΣτΕ έκρινε ότι αυτό δεν ήταν απλή ερμηνεία, αλλά νέα κανονιστική ρύθμιση, άρα χρειαζόταν δημοσίευση σε ΦΕΚ και ειδική νομοθετική εξουσιοδότηση. Επειδή αυτά δεν υπήρχαν, το συγκεκριμένο κομμάτι της εγκυκλίου κρίθηκε ακυρωτέο/ανυπόστατο.

Ο κίνδυνος αναζήτησης ποσών από χιλιάδες συνταξιούχους

Τι ήταν αυτό που ακυρώθηκε και γιατί δημιουργείται ο φόβος για την αναζήτηση επιστροφών από χιλιάδες συνταξιούχους; Το γεγονός ότι ακυρώθηκε το «προστατευτικό» κομμάτι της εγκυκλίου. Ανοίγει έτσι, θεωρητικά ο δρόμος να χαρακτηριστούν ποσά ως αχρεωστήτως καταβληθέντα.

Σύμφωνα με τον πρόεδρο της ΕΝΥΠEKK (Ένωση για την Υπεράσπιση των Δικαιωμάτων Συνταξιούχων) και έγκριτο καθηγητή Αλέξη Μητρόπουλο, πρόκειται για ποσά της τάξης των 15.000–30.000 ευρώ σε πάνω από 200.000 επηρεαζόμενους συνταξιούχους.

Να σημειωθεί ότι το ΣτΕ αναφέρει βέβαια, ότι η διοίκηση είχε επικαλεστεί τη χρηστή διοίκηση ώστε να μη ζητηθούν πίσω ποσά από ανθρώπους που εισέπρατταν καλόπιστα.

Ένα ευρύτερο πρόβλημα: «παγωμένοι» νόμοι και ανενεργές αποφάσεις

Η υπόθεση αυτή αναδεικνύει ένα ευρύτερο πρόβλημα του ασφαλιστικού συστήματος: την πρακτική της αναβολής εφαρμογής δύσκολων διατάξεων και δικαστικών αποφάσεων.

Κι αυτό γιατί το ασφαλιστικό λειτουργεί εδώ και χρόνια με νόμους που εφαρμόζονται επιλεκτικά, εγκυκλίους που μένουν ανενεργές, δικαστικές αποφάσεις που δεν υλοποιούνται άμεσα και διαφορετικές ταχύτητες εφαρμογής ανά ταμείο ή κατηγορία ασφαλισμένων.

Ένα σύστημα όμως που λειτουργεί με «παγωμένους» νόμους και ανενεργές δικαστικές αποφάσεις δεν μπορεί να θεωρείται σταθερό. Αντιθέτως, συσσωρεύει υποχρεώσεις που αργά ή γρήγορα θα πρέπει να εκπληρωθούν.

Και όταν αυτό συμβεί, ο κίνδυνος είναι διπλός:

• δημοσιονομικός, καθώς η συμμόρφωση μπορεί να συνοδευτεί είτε από αναδρομικές πληρωμές είτε από απαιτήσεις επιστροφής ποσών,
• κοινωνικός, καθώς κάθε καθυστερημένη εφαρμογή δημιουργεί νέες αδικίες μεταξύ πολιτών που βρίσκονται στην ίδια κατάσταση αλλά αντιμετωπίστηκαν διαφορετικά.

Σύνταξη χηρείας και σύνταξη εξ ιδίου δικαιώματος

Με την απόφαση του ΣτΕ επανέρχεται στο προσκήνιο και ένα ακόμη πρόβλημα, μια μεγάλη εκκρεμότητα του Συστήματος, που αφορά την ταυτόχρονη καταβολή σύνταξης χηρείας και σύνταξης εξ ιδίου δικαιώματος.

Ο νόμος προέβλεπε ότι αν ο επιζών σύζυγος εργάζεται ή λαμβάνει δική του σύνταξη, η σύνταξη χηρείας από το 70% που καταβάλλεται κατά τα 3 πρώτα χρόνια, στη συνέχεια μειώνεται κατά 50% (συνεπώς δίνεται το 35% της αρχικής σύνταξης του θανόντα).

Ωστόσο, η διάταξη αυτή εφαρμόστηκε αποσπασματικά και σχεδόν ποτέ στον ιδιωτικό τομέα, ενώ αντίθετα εφαρμόστηκε σε άλλες κατηγορίες, όπως στο Δημόσιο και σε συντάξεις του πρώην ΟΓΑ (Οργανισμός Γεωργικών Ασφαλίσεων).

Έτσι δημιουργήθηκαν δύο κατηγορίες συνταξιούχων:

• εκείνοι που συνεχίζουν να λαμβάνουν πλήρη σύνταξη θανάτου,
• και εκείνοι που έχουν ήδη υποστεί σημαντικές περικοπές.

Το ενδεχόμενο εφαρμογής του νόμου εκ των υστέρων προκαλεί πλέον εύλογο φόβο για αναδρομικές απαιτήσεις, κάτι που θα μπορούσε να αποδειχθεί κοινωνικά και πολιτικά εκρηκτικό.

Από την άλλη πλευρά, όσο ο νόμος παραμένει ανενεργός, διαιωνίζεται μια κατάσταση άνισης μεταχείρισης, με δύο μέτρα και δύο σταθμά για ανθρώπους που ανήκουν στην ίδια ασφαλιστική κατηγορία και έχουν βιώσει την ίδια προσωπική απώλεια.

Πηγή